2-3-5سرمایه اجتماعی و جهتگیری دینی…………………………………………………………………………………….. 44
2-3-5-1پیر بوردیو……………………………………………………………………………………………………………………………. 45
2-4چارچوب نظری…………………………………………………………………………………………………………………………….. 46
2-5فرضیه های پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………… 50
فصل سوم: روش شناسی پژوهش
3-1مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 55
3-2روش پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………… 55
3-3تکنیکها و ابزارهای گردآوری اطلاعات………………………………………………………………………………………. 56
3-4جامعه آماری و حجم نمونه پژوهش ……………………………………………………………………………………………..56
3-5سهمیه بندی حجم نمونه عملیاتی………………………………………………………………………………………………. 62
3-6اعتبار و پایایی پژوهش……………………………………………………………………………………………………………….. 62
3-6-1اعتبار سازهای مقیاس جهتگیریهای دینی………………………………………………………………………….. 62
3-6-1-1اعتبار سازهای جهتگیری دینی بنیادگرایی……………………………………………………………………….. 62
3-6-1-2اعتبار سازهای جهتگیریهای دینی سروش……………………………………………………………………… 63
3-6-1-3اعتبار سازهای جهتگیریهای دینی آلپورت……………………………………………………………………… 64
3-6-1-4اعتبار سازهای جهتگیریهای دینی وبر…………………………………………………………………………….. 65
3-6-1-5اعتبار سازهای جهتگیریهای دینی هیک………………………………………………………………………… 65
3-6-1-6اعتبار سازهای جهتگیری دینی سکولاریسم……………………………………………………………………… 66
3-6-2بررسی اعتبار تجربی ابزار پژوهش…………………………………………………………………………………………… 67
3-6-3پایایی ابزار پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………… 69
3-6-3-1پایایی متغیرهای مستقل تحقیق………………………………………………………………………………………… 70
3-6-3-2پایایی متغیر وابسته تحقیق………………………………………………………………………………………………… 70
3-7تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای پژوهش …………………………………………………………………………..70
3-7-1تعریف مفهومی و عملیاتی متغیر وابسته پژوهش………………………………………………………………….. 70
3-7-1-1جهتگیری………………………………………………………………………………………………………………………….. 70
3-7-1-2جهتگیری دینی………………………………………………………………………………………………………………… 71
3-7-1-3تعریف مفهومی و عملیاتی جهتگیری دینی سکولاریسم…………………………………………………. 71
3-7-1-4تعریف مفهومی و عملیاتی جهتگیری دینی بنیادگرایی…………………………………………………… 72
3-7-1-5تعریف مفهومی و عملیاتی جهتگیری دینی پلورالیسم…………………………………………………….. 72
3-7-1-6تعریف مفهومی و عملیاتی جهتگیریهای دینی آلپورت………………………………………………….. 73
3-7-1-7تعریف عملیاتی جهتگیریهای دینی سروش…………………………………………………………………… 73
3-7-1-8تعریف مفهومی و عملیاتی جهتگیریهای دینی وبر………………………………………………………… 73
3-7-2تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای مستقل پژوهش………………………………………………………….. 73
3-7-2-1تعریف مفهومی و عملیاتی شبکه ارتباطی………………………………………………………………………….. 73
3-7-2-2تعریف مفهومی و عملیاتی سرمایه اجتماعی………………………………………………………………………. 74
3-7-2-3تعریف مفهومی و عملیاتی میزان مصرف رسانهای……………………………………………………………. 74
3-7-2-4تعریف مفهومی و عملیاتی نوع گروه مرجع………………………………………………………………………. 75
5-2-7-3تعریف مفهومی و عملیاتی پایگاه اقتصادی- اجتماعی والدین………………………………………….. 75
3-8فنون مورد استفاده در تجزیه و تحلیل اطلاعات…………………………………………………………………………. 77
فصل چهارم: یافته های پژوهش
4-1مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 81
4-2توصیف داده ها…………………………………………………………………………………………………………………………….. 82
4-2-1توصیف پاسخگویان …………………………………………………………………………………………………………………..82
4-2-2بررسی وضعیت دانشجویان در مقیاس های مختلف جهتگیری دینی…………………………………. 83
4-2-2-1مقیاس سکولاریسم……………………………………………………………………………………………………………… 83
4-2-2-2مقیاس بنیادگرایی………………………………………………………………………………………………………………. 85
4-2-2-3مقیاس تکثرگرایی……………………………………………………………………………………………………………….. 88
4-2-2-4مقیاس جهتگیری درونی…………………………………………………………………………………………………… 89
4-2-2-5مقیاس جهتگیری دینی بیرونی………………………………………………………………………………………… 91
4-2-2-6مقیاس جهتگیری دینی اینجهانی…………………………………………………………………………………… 92
4-2-2-7مقیاس جهتگیری دینی آنجهانی……………………………………………………………………………………… 93

8-2-2-4مقیاس مربوط به جهتگیری دینی مصلحتاندیش…………………………………………………………… 94
4-2-2-9مقیاس مربوط به جهتگیری دینی معرفتاندیش…………………………………………………………….. 96
4-2-2-10مقیاس مربوط به جهتگیری دینی تجربتاندیش………………………………………………………….. 98
4-2-2-11نتیجهگیری از توصیف انواع جهتگیری دینی………………………………………………………………… 99
4-2-3توصیف متغیرهای مستقل پژوهش………………………………………………………………………………………. 100
4-2-3-1سرمایه اجتماعی……………………………………………………………………………………………………………….. 100
4-2-3-2میزان مصرف رسانهای ………………………………………………………………………………………………………102
4-2-3-3نوع گروه مرجع…………………………………………………………………………………………………………………. 102
4-3-2-4پایگاه اقتصادی – اجتماعی والدین………………………………………………………………………………….. 103
4-2-3-5شبکه ارتباطی…………………………………………………………………………………………………………………… 104
4-3تحلیل داده های پژوهش…………………………………………………………………………………………………………… 105
4-3-1فرضیه اول…………………………………………………………………………………………………………………………….. 105
2-3-4فرضیه دوم…………………………………………………………………………………………………………………………….. 108
3-3-4فرضیه سوم……………………………………………………………………………………………………………………………. 110
4-3-4فرضیه چهارم………………………………………………………………………………………………………………………… 113
5-3-4فرضیه پنجم………………………………………………………………………………………………………………………….. 117
6-3-4فرضیه ششم………………………………………………………………………………………………………………………….. 118
4-3-6-1رابطه بین شبکه ارتباطی و جهتگیریهای دینی دانشجویان………………………………………… 118
4-3-6-2ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و شبکه ارتباطی………………………………………………… 119
7-3-4فرضیه هفتم………………………………………………………………………………………………………………………….. 120
4-3-7-1رابطه بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و نوع گروه مرجع………………………………………………. 120
8-3-4فرضیه هشتم…………………………………………………………………………………………………………………………. 121
4-3-8-1ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و میزان سرمایه اجتماعی…………………………………. 121
9-3-4فرضیه نهم…………………………………………………………………………………………………………………………….. 122
4-3-10یافته های جانبی تحقیق……………………………………………………………………………………………………. 122
4-3-10-1بررسی رابطه میان جنسیت و جهتگیریهای دینی………………………………………………….. 123
4-3-10-2بررسی رابطه میان سن و جهتگیریهای دینی…………………………………………………………… 124
4-3-10-3بررسی رابطه میان وضعیت تأهل و جهتگیریهای دینی ……………………………………………124
4-3-10-4بررسی رابطه میان مقطع تحصیلی و جهتگیریهای دینی …………………………………………124
4-3-10-5بررسی رابطه میان نوع دانشگاه محل تحصیل و جهتگیریهای دینی……………………….. 125
4-3-10-6بررسی ارتباط بین رشته تحصیلی و جهتگیریهای دینی………………………………………….. 126
4-4تحلیل مسیر……………………………………………………………………………………………………………………………….. 126
1-4-4جهتگیری دینی سکولاریسم………………………………………………………………………………………………. 127
4-4-2جهتگیری دینی پلورالیسم………………………………………………………………………………………………….. 128
4-4-3 جهتگیری دینی بنیادگرایی………………………………………………………………………………………………. 130
4-4-4جهتگیری دینی درونی……………………………………………………………………………………………………….. 131
5-4-4جهتگیری دینی بیرونی………………………………………………………………………………………………………. 132
4-4-6جهتگیری دینی اینجهانی………………………………………………………………………………………………….. 133
4-4-7جهتگیری دینی آنجهانی…………………………………………………………………………………………………… 134
4-4-8جهتگیری دینی مصلحتاندیش…………………………………………………………………………………………. 135
4-4-9جهتگیری دینی معرفتاندیش……………………………………………………………………………………………. 136
4-4-10جهتگیری دینی تجربتاندیش…………………………………………………………………………………………. 137
فصل پنجم: نتایج تحقیق
5-1مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………. 142
5-2نتایج توصیفی پژوهش………………………………………………………………………………………………………………. 142
5-3نتایج تحلیلی پژوهش………………………………………………………………………………………………………………… 144
5-4پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………………. 151
5-4-1پیشنهادات پژوهشی……………………………………………………………………………………………………………… 151
5-4-2پیشنهادات کاربردی……………………………………………………………………………………………………………… 152
5-5محدودیتهای تحقیق……………………………………………………………………………………………………………….. 153
فهرست منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………..155
ضمائم………………………………………………………………………………………………………………………………………….166

فهرست جداول
جدول2-1: خلاصه چارچوب نظری49
جدول ‏3-1: جمعیت کل دانشکده فنی مهاجر و نمونه اتخاذ شده از آن به تفکیک جنس و مقطع تحصیلی58
جدول ‏3-2: جمعیت کل دانشگاه هنر و نمونه اتخاذ شده از آن به تفکیک دانشکده، جنس و مقطع تحصیلی58
جدول ‏3-3: جمعیت کل و نمونه اتخاذ شده از دانشگاه اصفهان به تفکیک دانشکده، جنس و مقطع تحصیلی59
جدول ‏3-4: جمعیت کل دانشگاه صنعتی اصفهان و نمونه اتخاذ شده از آن به تفکیک دانشکده، جنس و مقطع تحصیلی60
جدول ‏3-5: جمعیت کل دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و نمونه اتخاذ شده از آن به تفکیک دانشکده، جنس و مقطع تحصیلی61
جدول ‏3-6: جهتگیری دینی بنیادگرایانه همراه با بارهای عاملی اختصاص یافته63
جدول ‏3-7:جهتگیری دینی سروش همراه با بارهای عاملی اختصاص یافته64
جدول ‏3-8: جهتگیری دینی آلپورت همراه با بارهای عاملی اختصاص یافته64
جدول ‏3-9: جهتگیری دینی وبر همراه با بارهای عاملی آن65
جدول ‏3-10: : جهتگیری دینی جان هیک به همراه بارهای عاملی آن66
جدول ‏3-11: جهتگیری دینی سکولاریستی و بارهای عاملی آن67
جدول ‏3-12:ضریب همبستگی پیرسون بین انواع جهتگیری دینی68

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول ‏3-13: ضریب همبستگی پیرسون بین پلورالیسم و انواع جهتگیری دینی68
جدول ‏3-14: ضریب همبستگی پیرسون بین بنیادگرایی و انواع جهتگیری دینی69
جدول ‏3-15: میزان آلفای کرونباخ برای متغیرهای مستقل تحقیق70
جدول ‏3-16: میزان آلفای کرونباخ برای متغیر وابسته تحقق70
جدول ‏4-1: توصیف پاسخگویان در متغیرهای جمعیتشناختی82
جدول ‏4-2: توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای سکولاریسم84
جدول ‏4-3: توصیف پاسخگویان برای متغیر سکولاریسم84
جدول ‏4-4: توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب دیدگاه سکولاریستی85
جدول ‏4-5: توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای بنیادگرایی85
جدول ‏4-6: آمارههای توصیفی برای متغیر بنیادگرایی86
جدول ‏4-7: توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب دیدگاه بنیادگرایی87
جدول ‏4-8: توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای تکثرگرایی88
جدول ‏4-9: توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب دیدگاه تکثرگرایی89
جدول ‏4-10: توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای جهتگیری دینی درونی90
جدول ‏4-11: توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب جهتگیری دینی درونی90
جدول ‏4-12: توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای جهتگیری دینی بیرونی91
جدول ‏4-13: توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب جهتگیری دینی بیرونی92
جدول ‏4-14:توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای جهتگیری دینی اینجهانی92
جدول ‏4-15:توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب جهتگیری دینی اینجهانی93
جدول ‏4-16:توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای جهتگیری دینی آنجهانی93
جدول ‏4-17: توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب جهتگیری دینی آنجهانی94
جدول ‏4-18:توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای جهتگیری دینی مصلحتاندیش94
جدول ‏4-19:آمارههای توصیفی برای متغیر جهتگیری دینی مصلحتاندیش95
جدول ‏4-20:توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب جهتگیری دینی مصلحتاندیش95
جدول ‏4-21:توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای جهتگیری دینی معرفتاندیش96
جدول ‏4-22:آمارههای توصیفی برای متغیر جهتگیری دینی معرفتاندیش96
جدول ‏4-23:توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب جهتگیری دینی معرفتاندیش97
جدول ‏4-24:توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای جهتگیری دینی تجربتاندیش98
جدول ‏4-25:آمارههای توصیفی برای متغیر جهتگیری دینی معرفتاندیش98
جدول ‏4-26: توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب جهتگیری دینی تجربت اندیش99
جدول ‏4-27: آمارههای توصیفی برای متغیر مشارکت اجتماعی و اعتماد اجتماعی100
جدول ‏4-28: توزیع دانشجویان در قالب مقیاس مشارکت اجتماعی و اعتماد اجتماعی100
جدول ‏4-29: توزیع دیدگاه دانشجویان در قالب میزان سرمایه اجتماعی101
جدول ‏4-30: توزیع پاسخگویان براساس متغیر میزان مصرف رسانهای102
جدول ‏4-31:توزیع پاسخگویان برحسب شاخصهای نوع گروه مرجع103
جدول ‏4-32: توزیع پاسخگویان براساس متغیر نوع گروه مرجع103
جدول ‏4-33: توزیع پاسخگویان براساس پایگاه اقتصادی- اجتماعی والدین104
جدول ‏4-34:توزیع پاسخگویان براساس متغیر شبکه ارتباطی104
جدول ‏4-35: ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان106
جدول ‏4-36: ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و ابعاد جهتگیری دینی پلورالیسم107
جدول ‏4-38: ارتباط بین مصرف رسانه داخلی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان108
جدول ‏4-39: ارتباط بین مصرف رسانه خارجی(ماهواره) و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان
109
جدول ‏4-40: ارتباط بین میزان سرمایه اجتماعی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان111
جدول ‏4-41:ارتباط بین ابعاد سرمایه اجتماعی و ابعاد جهتگیریهای دینی سکولاریستی و پلورالیستی دانشجویان112
جدول ‏4-42:ارتباط بین گروه مرجع و جهتگیریهای دینی دانشجویان113
جدول ‏4-43: ارتباط بین تأثیرگذاری گروه مرجع درونگروهی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان114
جدول ‏4-44:ارتباط بین تأثیرگذاری گروه مرجع برونگروهی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان115
جدول ‏4-45:ارتباط بین انواع گروه مرجع و ابعاد جهتگیریهای دینی سکولاریستی و پلورالیستی دانشجویان116
جدول ‏4-46:ارتباط بین مصرف رسانه و گروه مرجع117
جدول ‏4-47:ارتباط بین شبکه ارتباطی و انواع جهتگیریهای دینی دانشجویان119
جدول ‏4-48:ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و شبکه ارتباطی دانشجویان119
جدول ‏4-49: ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و گروه مرجع دانشجویان120
جدول ‏4-50: ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و میزان سرمایه اجتماعی121
جدول ‏4-51: ارتباط بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی و مصرف رسانهای دانشجویان122
جدول ‏4-52: ارتباط بین جنسیت و انواع جهتگیری دینی در بین دانشجویان123
جدول ‏4-53: شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر سکولاریسم128
جدول ‏4-54: شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر پلورالیسم129
جدول 4-56:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی بیرونی133
جدول 4-58:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی آنجهانی135
جدول 4-58:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی مصلحتاندیش136
جدول 4-59:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی معرفتاندیش137
جدول4-60:شاخصهای برازش مدل برای نمودار مسیر متغیر جهتگیری دینی تجربتاندیش138

فهرست اشکال
شکل ‏2-1: مدل نظری پژوهش50

فهرست نمودارها
نمودار ‏4-1: توزیع فراوانی سن پاسخگویان83
نمودار ‏4-2: هیستوگرام توزیع پاسخهای افراد در قالب مقیاس بنیادگرایی87
نمودار ‏4-3:توزیع نمرات دانشجویان برای جهتگیری دینی مصلحتاندیش95
نمودار ‏4-4: هیستوگرام توزیع پاسخهای افراد در قالب مقیاس جهتگیری دینی معرفتاندیش97
نمودار ‏4-5: توزیع نمرات دانشجویان برای متغیر میزان سرمایه اجتماعی101
نمودار ‏4-6: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی سکولاریسم127
نمودار ‏4-7 :نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی پلورالیسم129
نمودار ‏4-8: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی بنیادگرایی130
نمودار ‏4-9: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی درونی131
نمودار 4-10: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی بیرونی132
نمودار4-11: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی اینجهانی133
نمودار4-12: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی آنجهانی134
نمودار4-13: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی مصلحتاندیش135
نمودار4-14 : نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی معرفتاندیش136
نمودار4-15: نمودار تحلیل مسیر برای متغیر جهتگیری دینی تجربتاندیش137

1 فصل اول: کلیات تحقیق

1-1 مقدمه
دین، همراه دیرینه و همیشگی انسان در برهههای مختلف تاریخ بوده و خواهد بود. در تاریخ زندگی بشر، طیفی از اعتقادات، مناسک و اعمال مذهبی وجود دارد که در یکسوی آن یکتاپرستی و پرستش خدای مطلق و در سوی دیگر، پرستش بتها و اعتقاد به تابوها دیده میشود. بسیاری از رفتارهای آدمی از آغاز بر محور ارزشهایی که رنگ دینی داشتهاند، قرار گرفته و عمدتاً از این ارزشها تأثیر پذیرفته است.
به صورت کلی، هرگاه بشر اندیشهورز با انگیزه اصلاح یا از سر تحیر به تأمّل در محیط خویش پرداخته است ناخواسته خود را با شاخصترین پدیده اجتماعی تأثیرگذار در حیات انسانها، یعنی دین مواجه دیده است. پس سابقه اندیشههای اجتماعی درباره دین به قدمت اندیشهورزیهای اجتماعی بشر است که از گذشتههای دور توسط فلاسفه و متکلمین هر عصر صورت میگرفته است(شجاعی زند،1380: 143).
انسان، موجودی ذیشعور و دارای احساسات فطری و درونی است و عمدتاً براساس ارزشها، نگرشها، باورها و اعتقاداتی که معمولاً خاستگاه دینی دارند، عمل میکند. در جزئیترین رفتار انسان جلوههایی از بایدها و نبایدهای ارزشی مشاهده میشود و به همین دلیل سرتاسر تاریخ زندگی بشر، عرصه دفاع از ارزشها و باورهایی بوده است که نه تنها با روح آدمیان عجین گردیدهاند، بلکه در شیوه رفتار و عملکرد آنان نیز نمود یافته و باعث شکلگیری جهتگیریهای دینی شدهاند.
با توجه به نقش دین در زندگی اجتماعی انسان مدرن، مطالعه دین و جهتگیری دینی یکی از جنبههای مهم پژوهش و نظریهپردازی در جامعهشناسی معاصر را تشکیل میدهد و از ابتدای پیدایش جامعهشناسی مدرن، مطالعه دین به لحاظ نقشی که در ایجاد و حفظ ساختارهای اجتماعی دارد، مورد توجه بوده است. رشته جامعهشناسی ارتباط نزدیکی با مطالعه مذاهب دارد، چرا که جامعهشناسان اعتقاد دارند دین یک نهاد اجتماعی است و همه ویژگیهای پدیده اجتماعی را دارد. در این زمینه سنسیمون معتقد است که دین در صورت امروزی شده آن، برای حفظ حیات اجتماعی و معنی ضروری است و در نظر پیروان او، دین سیمانی(عامل پیوند) برای جامعه است؛ زیرا اجتماعی بودن انسان را بیان میکند( شجاعیزند، 1388: 43).
1-2 بیان مسئله:
دین یکی از پدیدههایی است که هم میتواند بر جامعه، ساختار و مناسبات آن تأثیر گذارد و هم متأثر از آنها باشد، بدین ترتیب برای جامعه شناسان، دین یک پدیده اجتماعی محسوب میشود. تا زمانیکه دین در ایمان و تعلّق فرد وجود داشته باشد، امری فردی محسوب میشود، اما زمانیکه وجه اجتماعی بیابد و در هنجارها، باورها و کنش اجتماعی تجلّی یابد و حیات اجتماعی را متأثر سازد و بتوان برای آن کارکردهایی در جامعه قائل شد، امری اجتماعی محسوب میشود.
دین پدیدهای جهانی است و شاید یکی از خصایص اساسی و متمایزکننده نوع بشر باشد و بیگمان به اندازه زبان بشری قدمت دارد. قرائن فراوانی دال بر اینکه انسانها به نحو اجتناب ناپذیری دینی هستند وجود دارد و دین نیرویی قوی در زندگی بشر است (پترسون و دیگران،1377: 17). دین، جامعه را از طریق تقویت فرهنگ و ساختار اجتماعی به شکل یک کُل در میآورد و در اکثر جوامع به تقدّس بخشیدن ارزشهای فرهنگی کمک میکند(Roberts,1995:59).
هیچ جامعه شناخته شدهای نیست که در آن شکلی از دین وجود نداشته باشد، اگرچه اعتقادات و اعمال مذهبی از یک فرهنگ به فرهنگ دیگر فرق میکند(گیدنز،1384: 514). بدین لحاظ است که نمیتوان جوامع را به دو سطح دیندار و بیدین تقسیمبندی کرد. دین یکی از ارکان اصلی جوامع بوده که طی زمان و حوادث متعدد ظهور و بروزهای متعددی یافته است. به عبارت دیگر، دین در جوامع در حین اینکه تغییراتی موجب شده است در برخی دورهها به کلی دگرگون شده و ظهورهای متعددی پیدا کرده است. اما هیچگاه به طور کامل از صحنه اجتماع محو نشده است. در زمان معاصر، در محتوا و عملکرد دینی جوامع به دلیل جریان مدرنیزاسیون تغییراتی صورت گرفته است. به صورتی که ما شاهد ظهور انواع جهتگیری دینی1 در بین افراد جامعه بودهایم.
در همین راستا، جهتگیری دینی عبارت است از عملکرد فرد بر اساس باورهای دینی خود. کنشهای دینداران از طریق جهتگیری های دینی آنها در عرصه های اجتماعی و سیاسی شناخته می شود. این کنشها همواره با سوگیری ها و وجهه نظرهایی درباره جامعه، سیاست و… همراه است. به عبارت دیگر، ما با اشکال متفاوتی از دینداری مواجه هستیم که ناشی از جهتگیری های مختلفی است که افراد در قبال دین اتخاذ میکنند. این جهتگیری ها در بستر جامعه معنا می یابند. جهتگیریهای دینی انواع مختلفی دارد و شامل جهتگیری درونی2، بیرونی3، بنیادگرایی4، سکولاریسم5، پلورالیسم6 و … است. جهتگیری دینی درونی عبارت است از آن نوع دینداری که در آن فرد معتقد، به تمامی اعتقادات دینی خود پایبند است و تحت هر شرایطی به فرامین دینی عمل میکند. افراد دارای جهتگیری دینی درونی، سعی میکنند ارزشها و باورهای دینی را درونی کرده و به طور کامل دنبال کنند؛ بدین معنا که این افراد با دین خود زندگی میکنند. از آنجا که این افراد تعالیم دینی را درونی کردهاند، بهتر میتوانند با دیگران مدارا و رفتار کنند(Allport & Ross,1995:5 ). در جهتگیری دینی درونی، فرد تلاش میکند که جنبه های غیر الهی و سکولار زندگی را با ایمان و ابعاد روحانی خود سازگار کند. از سوی دیگر، افراد دارای جهتگیری دینی بیرونی، به لحاظ نظری، دارای باورهای دینی هستند که فقط نقش ابزاری دارند و دین را صرفاً وسیله ای برای نیل به اهداف و مقاصد دیگر در نظر میگیرند(همان: 6).
از جهتگیریهای دینی دیگرکه در بالا ذکر شد میتوان به بنیادگرایی اشاره کرد. بنیادگرایی به معنای سرسختی در مذهب و جهان بینی است که هدف آن بازگشت در تفکّر و اندیشه بر بنیاد ریشه های اولیه دین و ایدئولوژی است (محمدپور، 1390: 81). جهتگیری سکولاریستی در دینداری از جامعه ای به جامعه دیگر متفاوت است. این نوع جهتگیری به صورت عمومی به مفهوم ممانعت از دخالت دین در امور عمومی جامعه است. سکولاریسم بر مبنای انکار تأثیرگذاری امور مقدس در زندگی انسانی، همه ارزشها و حقایق را بر محور انسان، عقل انحصاری، ابزاری و حسابگر او قرار میدهد (کچوئیان،1374: 41-43).کثرتگرایی عبارت است از قبول و پذیرش این دیدگاه که تحویل و تبدیل وجود انسانی از حالت خود محوری به خدا محوری( حقیقت محوری)، به طُرق گوناگون در درون همه سنت های دینی بزرگ عالم صورت میگیرد. به عبارت دیگر، تنها یک راه و شیوه نجات و رستگاری وجود ندارد، بلکه راههای متعدّد و متکثّری در این زمینه وجود دارد(محمدرضایی،1383: 58).
در جامعه ایران، مذهب با وجود فراز و نشیب هایی که در طول تاریخ داشته، همواره یکی از نهادهای پرنفوذ و مؤثر در عرصه زندگی اجتماعی بوده است. به خصوص پس از پیروزی انقلاب، دین از طریق کنترل نهاد سیاست توانسته است بر گستره وسیعی از زندگی اجتماعی سایه افکند. به طوریکه در حال حاضر هم حکومت ماهیت دینی دارد و هم براساس پژوهشهای پیمایشی، اکثریت قابل توجّهی از جامعه دارای گرایش و التزام دینی هستند؛ به طوریکه براساس یافتههای موج اول پیمایش” ارزشها و نگرشهای ایرانیان”، بیش از 70 درصد پاسخگویان اعمال واجب دینی را “همیشه” یا ” اکثر اوقات” انجام میدهند ( دفتر طرح های ملی وزارت ارشاد، 1381: 174).
با این حال، جامعه ایرانی در دهههای اخیر با فرایندهای مربوط به مدرنیته یا تجدّد مواجه بوده است. تجدّد همه حوزههای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و دینی را تحت تأثیر قرار داده و ارزشهای جدیدی را در جامعه رواج داده است. این ارزشها که از آن به ارزشهای مدرن تعبیر میشود، موجب تکثّر اعتقادات و گرایشهای فکری و تنوع سبکهای زندگی شده است که در برخی از زمینهها با آموزهها و تفسیرهای سنتی از دین در تعارض قرار دارد.
تاکنون تحقیقات گستردهای در این زمینه صورت گرفته که هریک در ابعاد گوناگون و از زوایای مختلف به این چالش نگاه کرده و از منظری خاص به سنجش جهتگیریهای دینی افراد پرداخته و درصدد برآمده اند تا عوامل اجتماعی و فردی مؤثر در این تغییرات را شناسایی کنند. بنابراین شناخت جهتگیریهای دینی در جوانان میتواند راهگشای تدوین هرچه بهتر سیاستگذاریهای فرهنگی در جامعه مذهبی ایران باشد.
1-3 سؤالات پژوهش
در پژوهش حاضر در پی پاسخگویی به سؤالات زیر میباشیم:
– چه انواعی از جهتگیریهای دینی در بین دانشجویان وجود دارد؟
– چه عواملی در ایجاد انواع جهتگیریهای دینی در بین دانشجویان مؤثر میباشند؟
– سهم هریک از عوامل در ایجاد و تقویت هریک از انواع جهتگیری دینی در بین دانشجویان تا چه اندازه است؟
1-4 ضرورت پژوهش:
با توجه به دلایل زیر میتوان گفت بررسی جهتگیریهای دینی در بین دانشجویان از اهمیت اساسی برخوردار است:
دین به عنوان یک نهاد اجتماعی با خصیصه فردی و اجتماعی، از ارزشها و قواعد اجتماعی پشتیبانی میکند و جهت دهنده و مظهر قدرت جامعه و انسان، بسترساز ارتباطات انسانی و موجب ثبات، استمرار و همبستگی جامعه است. از سوی دیگر دین ارزشها را میآفریند و هنجارها را شکل می دهد، به ارزشهای ثابت اخلاقی قداست میبخشد، زندگی انسان از آن معنی میگیرد و راهنمای مؤثری برای هدایت و سعادت انسان در دنیا و آخرت است. دین کارکردهای مختلفی را برای جامعه و فرد به انجام میرساند. دین برای جامعه معنایی از اجتماع و اجماع را به وجود می آورد و آن را تحکیم می بخشد. رفتارهای ضد اجتماعی را منع نموده و راههایی را برای انسجام دوباره متخلفین پیشنهاد میکند (تنهایی،5:1390).
هیچ جامعه شناخته شدهای در طول تاریخ بدون دین نبوده است (دورکیم، 1383 : 329 ). در طول ادوار مختلف تاریخ و در جوامع متفاوت، ادیان به اشکال مختلف وجود داشته اند. در این میان، دین در جامعه ایران نیز از جایگاهی خاص برخوردار بوده و هست. در طول تاریخ، ایران همیشه جامعه ای دینی بوده و دین در آن همهگیر بوده است، به گونه ای که غالب اوقات دین فرا نهادی بوده که سایر اجزاء جامعه را تحت الشعاع خود قرار میداده است (کاظمی و فرجی، 1382 :13 ). شاید به جرأت بتوان گفت که مطالعه جامعه شناختی در هر زمینه ای در ایران بدون لحاظ کردن دین ناممکن است. پژوهشهای انجام شده در ایران نیز مؤید این مطلب است، چرا که اغلب آنها، دین را به عنوان عاملی با تأثیرات مستقیم یا غیرمستقیم در نظر گرفته اند(فرجی و حمیدی، 1387 : 6).
اهمیت پژوهش های انجام شده در حوزه دین و ارزشهای اجتماعی از آن روست که جامعه ما در مرحله گذار به مرحله صنعتی قرار دارد و از نوعی دوگانگی در ابعاد مختلف زندگی افراد رنج میبرد که این امر در شکلگیری نظام ارزشی افراد، به ویژه جوانان، بی تأثیر نبوده است. از طرف دیگر، دین با جنبه های گوناگون زندگی مردم جامعه ما هم درآمیخته است و میتوان تأثیر آن را در همه جوانب دید. به لحاظ دیگر این که کشور ما در حال حاضر به شکل یک حکومت دینی اداره می شود که ترکیب دین و ارزشها و سیاست میتواند تأثیرات زیادی بر جنبههای مختلف زندگی مردم به خصوص نسل جوان بگذارد.
از آن جاکه دانشجویان، گردانندگان فردای جامعه هستند، مطالعه روحیات و نگرشهای آنها در عرصه های مختلف، خصوصاً به لحاظ جهتگیری دینی، میتواند دورنمایی از وضعیت آتی جامعه و خصوصاً نگرش مدیران،کارشناسان وگردانندگان فردای جامعه ایران ترسیم کند. همچنین تفکرات و نگرش های این گروه از جوانان نمایانگر میزان موفقیت، اثرگذاری و جهتگیری درونی نهادهای مدعی دینیسازی جامعه است. بنابراین طراحی هرگونه نظام اجتماعی و آموزشی با هدف تربیت دینی موفق مبتنی بر واقعیت، نیازمند شناخت دقیق وضعیت جهتگیریهای دینی در بین جوانان دانشگاهی است.
1-5 اهداف پژوهش :
1-5-1 هدف اصلی:
بررسی جامعه شناختی جهتگیریهای دینی دانشجویان در دانشگاههای دولتی شهر اصفهان.
1-5-2 اهداف فرعی
– مقایسه انواع جهتگیریهای دینی در بین دانشجویان دانشگاههای دولتی شهر اصفهان.
– شناخت وضعیت جهتگیریهای دینی دانشجویان دانشگاههای دولتی شهر اصفهان با استفاده از الگو و مقیاسهای بومی طراحی شده.
– بررسی عوامل مؤثر بر جهتگیری های دینی در بین دانشجویان دانشگاههای دولتی شهر اصفهان.

2 فصل دوم : ادبیات تحقیق

2-1 مقدمه:
اندیشه دینی و دینپژوهی در قرن نوزدهم مخصوصاً قرن بیستم ترقی و حتی تعالی شگرفی یافته است. یکی از اتفاقات جالب توجه قرن بیستم در خصوص اندیشه دینی این بود که دانشمندان بزرگی چون پوانکاره7، ادینگتون8، ماکس پلانک9، اینشتین10 و هایزنبرگ11 در عین آنکه مجذوب پوزیتیویسم نشدند، شخصاً دیندار یا به نوعی معتقد به حقایق دینی بودند و این امر برای عامه مردم که پیشرفت علمی را با دین و دیانت مختلف میدانستند، مایه تأمل و عبرت بود.
امروزه دینپژوهی به شیوه علمی و با استفاده از روشهای متبع در علوم اجتماعی و علوم انسانی و حتی علوم طبیعی از پیشرفته ترین تحقیقات رشته آکادمیک است. پس از شلایرماخر12 و امثال ویلیامجیمز13، دین پژوهانی چون رودلف اتو14، فاردو لیووو15 متکلمان و کلامشناسانی چون برونر16، بارت17،جان هیک18 و کونگ19 به عرصه آمدهاند که آثار و آرائشان تأثیری درازدامن و درازآهنگ بر فکر دینی و دینپژوهی در قرن حاضر به جای گذارده است. در این بین دلبستگی و علاقه پژوهشی روانشناسان بزرگی جون آلپورت20، یونگ21، فرانکل22 و دیگران نیز در دین قابل توجه است. در این پژوهشها، رویآوردهای متفاوتی به دین وجود دارد که از جمله میتوان به رویآورد تاریخی، روانشناختی، فلسفی، اجتماعی، ادبی، زیباشناختی، اخلاقی و نگرش شخصی به دین اشاره کرد( هیوم،1369 :8-12).
تحقیقات در زمینه های مختلف مذهبی، از جمله میزان مذهبی بودن، نیاز به مذهب، تأثیر آن بر سلامت جسمی و روانی، مراقبتهای بهداشتی و … به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. به طوریکه امروزه دهها کتاب و مجله در زمینه دین و کاربرد آن در زندگی انسان منتشر میشود.
رویآوردن دانشمندان در دوره رنسانس و پس از آن، چارچوبی کمی و تجربی را بر همه علوم و از جمله جامعهشناسی تحمیل کرد. توجه روزافزون به پرسشنامهها و آزمونها در عرصهها و شاخههای مختلف جامعهشناسی نیز حاکی از پذیرش علمی و روشمند همین پارادایم در جامعهشناسی است.
لذا در این تحقیق با توجه به اینکه هدف اصلی آن بررسی جامعه شناختی جهتگیریهای دینی در میان دانشجویان دانشگاههای دولتی شهر اصفهان است، در بخش اول، ابتدا پیشینه تحقیق ارائه و در ادامه جهتگیری دینی تعریف و به انواع آن اشاره شده است، سپس مبانی نظری ارائه و چارچوب نظری تحقیق بیان و مدل نظری تحقیق تدوین شد.
2-2 مرور تحقیقات انجام شده
در هر تحقیقی مرور کارهای انجام شده قبلی در رابطه با موضوع تحقیق، ضروری به نظر میرسد، حداقل مزیتی که این مرور دارد این است که محقق را از روند انجام تحقیق توسط دیگران و کیفیت تحقیقات آنها آگاه میسازد و او را نسبت به اشکالات و محاسن کار محققین قبلی آشنا میسازد و آگاهی از تحقیقات قبلی ممکن است الگوهایی را در رابطه با موضوع در ذهن ما ایجاد کند که باعث میشود تحقیق به صورتی دقیقتر انجام شود. در همین راستا مروری به تحقیقات داخلی و خارجی در زمینه موضوع مورد بررسی داریم.
2-2-1 تحقیقات داخلی
محمد پور(1390)، با استفاده از مدل پیشنهادی گلاک و استارک به سنجش چهار بعد دینداری دانشجویان دانشگاه پیام نور مرکز ساری که شامل ابعاد اعتقادی، مناسکی، عاطفی و پیامدی پرداخته است و با روش علمی، میزان و انواع دینداری دانشجویان و سهم هریک از انواع در میان آنها را مشخص کرده است. در این تحقیق، جهت سنجش اعتقادات دینی دانشجویان، پرسشهایی با محتوای اعتقاد به نظارت خدا بر انسان، اعتقاد به بهشت و دوزخ، میزان تحمل سختی برای دین مطرح شده است. نتایج بدست آمده از متغیر مناسک دینی دانشجویان حاکی از آن است که 3/40 درصد از دانشجویان هر روز نماز میخوانند. همچنین برای سنجش دیدگاه دانشجویان درباره ارتباط دین و دنیا پرسشهایی درباره جدایی دین و دنیا، دنیوی یا اخروی بودن تعالیم دینی، ظرفیت دین اسلام برای اداره جامعه و رابطه میان اعمال انسان، دین و آخرت او مطرح شده اند. در مجموع نتایج این تحقیق بیانگر آن است که اعتقادات دینی دانشجویان در سطح متوسط بوده است. نتایج آزمون فرضیه ها نشان داد که رابطه مستقیم و معناداری بین تمام جنبه های دینداری جوانان دانشگاهی و نوع جهتگیری دینی عرفیگرایانه و بنیادگرایانه آنها وجود دارد.
کافی(1388)، بر این عقیده است که باید برای پاسخگویی به این پرسش که آیا کثرتگرایی نیز میتواند مسیری برای سکولار شدن باشد از چارچوب نظری سازهگرایی استفاده کرده است. برای رسیدن به این مهم، ابتدا به تعریف مفهومی اصطلاحات کثرتگرایی و سکولاریسم پرداخته، آنگاه با ارائه الگوی تحلیل، که در آن به عوامل کثرتگرایی و شاخصهای سکولار شدن اشاره شده است، مسئله تبیین میشود. دراین باره به نتایج زیر رسید: یکی اینکه کثرت گرایی معرفتی، سبب سکولار شدن افراد با تحصیلات عالیه میشود و دوم اینکه در ایران به علت پیروی از دین واحد و یکدست و تشکیل حکومت دینی بر پایه آن و اینکه کشوری به لحاظ دینی، واحد است، کثرتگرایی اجتماعی در آن موردی ندارد. لذا سکولار شدن افراد از این مسیر، به نظر محتمل نمیرسد.
غیاثوند(1380)، در تحقیق خود با استفاده از نظریات معرفت شناسانه پیتربرگر به تحلیل و بررسی گرایشهای دینی جوانان پرداخته است. در این تحقیق که به شیوه پیمایش انجام شده است به مؤلفههایی چون، خصوصی شدن دین در بین جوانان، توسعه دین شخصی، توجه کمتر به مناسک جمعی، اولویت بخشیدن به انجام برخی مناسک و انتخاب آنها اشاره شده است. محقق از شکلگیری نوع جدیدی از دینداری خبر میدهد و آن شامل افرادی است که اعتقادی به انجام اعمال مذهبی ندارند و دینداری را به قلب و نیت پاک داشتن میدانند. غیاثوند این گروه را دینداران قلب پاک میداند. وی همچنین به بیشکلی دینورزی در جامعه اشاره میکند و معتقد است که با توجه به تغییرات اجتماعی که در زندگی شهری مدرن در جامعه شکل گرفته، نوع دینورزی معرفی شده برای جوانان تمامی جنبههای زندگی آنها را نمیپوشاند. بنابراین جوان در برخورد با مسائل روزمره زندگی اجتماعی راهی غیر از آنچه در دین معرفی شده برمیگزیند.
ملکی(1375)، در پژوهش خود به این نتیجه رسیده که در جوامع صنعتی، اعضای طبقه بالا بیشتر به جنبههای زیبایی شناختی دین علاقهمندند. میزان مشارکت آنان در فعالیتهای دینی محدود است و بیشتر زمانی به امور دینی میپردازند که رسوم اجتماعی اقتضا میکند. در مقابل اعضای طبقه متوسط به واکنش نشان دادن در برابر جاذبههای دینی بر مبنای عقلانی و اخلاقی گرایش دارند و طبقات پایینتر واکنشی احساسی و بنیادگرایانه نسبت به دین دارند.
شجاعی زند، شریعتی و حبیب زاده(1385)، به این نتیجه رسیدند که میزان پایبندی دانشجویان به ابعاد مختلف دینداری از پراکندگی قابل توجّهی برخوردار بوده است؛ به طوری که پاسخگویان در ابعاد اعتقادات دینی، اخلاق و تکالیف فردی، بیشترین نمره و در عبادت جمعی، عبادت فردی و دانش دینی کمترین نمره را اخذ کردند. همچنین دینداری دانشجویان با ترکیب همه ابعاد و متغیرها بیشتر به سمت متوسط میل میکند.


پاسخ دهید